Kepengarahan Dato’ Zuhir Saari

Dato’ Zuhir Saari atau U-Wei Haji Saari bukan sekadar pembikin filem biasa, malah dianggap sebagai seniman auteur — seorang pengarah yang mempunyai gaya, bahasa visual dan falsafah tersendiri dalam setiap karya yang dihasilkan. Filem beliau sering menampilkan realiti masyarakat Melayu dengan pendekatan yang puitis, simbolik dan kadangkala keras terhadap struktur sosial serta budaya masyarakat.

Sebelum terlibat dalam filem, U-Wei memulakan kerjayanya dalam drama televisyen. Pengalaman tersebut membentuk kefahamannya terhadap lakonan, dialog dan pembinaan emosi manusia. Namun begitu, apabila beliau memasuki dunia filem, U-Wei membawa pendekatan yang jauh berbeza daripada arus perdana filem Melayu. Ketika industri tempatan dipenuhi filem komedi ringan dan melodrama konvensional, U-Wei tampil dengan karya yang lebih realistik, berat dan bersifat seni.

Perempuan, Isteri dan…?

Filem pertama beliau yang benar-benar mencetuskan perhatian ialah Perempuan, Isteri dan…? (1993). Filem ini mengangkat isu seksualiti, moral dan penindasan terhadap wanita dalam masyarakat Melayu desa. Pendekatan U-Wei dalam filem ini sangat berani kerana beliau tidak menggambarkan masyarakat Melayu secara romantik atau idealistik.

Sebaliknya, beliau memperlihatkan sisi gelap manusia — hipokrasi agama, keganasan rumah tangga dan kerakusan nafsu. Filem ini menimbulkan kontroversi besar, namun pada masa yang sama memenangi anugerah Pengarah Terbaik di Festival Filem Malaysia.

Black Widow – Wajah Ayu

Selepas itu, U-Wei menghasilkan Black Widow – Wajah Ayu, sebuah filem yang meneruskan eksplorasi beliau terhadap psikologi manusia dan konflik sosial. Walaupun kurang popular berbanding karya lain, filem ini memperlihatkan kecenderungan U-Wei menggunakan visual simbolik dan struktur naratif yang tidak konvensional. Dalam karya-karya awalnya, jelas bahawa beliau tidak berminat menghasilkan hiburan kosong semata-mata, tetapi mahu menjadikan filem sebagai medium pemikiran dan kritikan sosial.

Kaki Bakar

Karya U-Wei yang paling mendapat pengiktirafan antarabangsa ialah Kaki Bakar atau dikenali di peringkat antarabangsa sebagai The Arsonist. Filem ini sangat penting kerana menjadi filem Malaysia pertama dipilih ke Festival Filem Cannes menerusi kategori Un Certain Regard pada tahun 1995. Kejayaan tersebut membuka mata dunia terhadap kewujudan sinema Malaysia yang lebih artistik dan serius.

Kaki Bakar diadaptasi daripada cerpen “Barn Burning” karya William Faulkner tetapi dipindahkan ke konteks masyarakat Melayu desa. Filem ini mengisahkan konflik keluarga, maruah dan kemiskinan dengan gaya neo-realisme yang kuat.

U-Wei menggunakan sinematografi yang sederhana tetapi penuh makna, menjadikan suasana kampung terasa hidup dan autentik. Dalam filem ini juga dapat dilihat kecenderungan beliau terhadap tema manusia bawahan yang terperangkap dalam sistem sosial yang menindas.

Jogho

Seterusnya, U-Wei menghasilkan Jogho, sebuah filem yang dianggap antara karya terbaik dalam sejarah filem Melayu moden. “Jogho” mengangkat dunia laga lembu di Kelantan sebagai latar utama, tetapi di sebalik budaya tersebut tersimpan cerita tentang maruah lelaki, persahabatan, keluarga dan kuasa patriarki.

Filem ini memperlihatkan kemampuan U-Wei mengangkat budaya tempatan menjadi karya universal. Jogho memenangi pelbagai anugerah termasuk Pengarah Terbaik di Festival Filem Malaysia.

Apa yang menarik tentang Jogho ialah cara U-Wei menggambarkan lelaki Melayu. Watak-wataknya keras, emosional dan terikat dengan konsep maruah. Namun dalam masa yang sama, mereka juga rapuh dan dibelenggu ego. U-Wei tidak menghukum wataknya secara hitam putih, sebaliknya memperlihatkan manusia sebagai makhluk kompleks yang dipengaruhi budaya dan keadaan hidup.

Buai Laju-Laju

Pada tahun 2004, beliau menghasilkan Buai Laju-Laju. Filem ini lebih bersifat eksperimental dan puitis. U-Wei menggunakan pendekatan sinema perlahan (slow cinema) dengan dialog yang minimum tetapi sarat simbolisme. Walaupun tidak mencapai kejayaan komersial besar, filem ini menunjukkan keberanian beliau meneroka bentuk bahasa filem yang lebih artistik.

Hanyut

Karya besar beliau yang seterusnya ialah Hanyut. Filem ini diadaptasi daripada novel Almayer’s Folly karya Joseph Conrad dan mengambil masa bertahun-tahun untuk disiapkan. Hanyut merupakan projek antarabangsa melibatkan Malaysia, Indonesia dan Australia dengan kos produksi yang besar.

Filem tersebut memperlihatkan kematangan U-Wei sebagai pengarah. Filem ini bukan sekadar kisah penjajahan dan perdagangan di Tanah Melayu abad ke-19, tetapi juga renungan tentang identiti, ketamakan dan kegagalan manusia memahami budaya lain. Visual filem ini sangat indah dengan penggunaan alam, sungai dan hutan sebagai metafora terhadap perjalanan jiwa manusia yang “hanyut” dalam cita-cita dan kekuasaan.

Secara keseluruhannya, U-Wei Haji Saari merupakan tokoh penting yang membawa filem Melayu keluar daripada kerangka hiburan semata-mata kepada bentuk seni dan pemikiran.

Filem-filem beliau sering mempersoalkan masyarakat, agama, kuasa lelaki, budaya Melayu dan konflik identiti. Beliau tidak menghasilkan filem untuk memuaskan pasaran massa semata-mata, tetapi untuk mencabar penonton berfikir tentang kehidupan dan masyarakat mereka sendiri.

Sumbangan U-Wei

Sumbangan terbesar U-Wei mungkin bukan pada jumlah filem yang dihasilkannya, tetapi pada keberaniannya membina bahasa sinema Malaysia yang tersendiri. Dalam dunia perfileman tempatan yang sering terikat kepada formula komersial, U-Wei hadir sebagai seniman yang percaya bahawa filem ialah wadah intelektual, budaya dan falsafah. Oleh sebab itu, karya-karyanya terus dibincangkan dalam kajian akademik, festival filem dan wacana seni hingga hari ini.

 Kaki Bakar dan Jogho

Api Sebagai Simbol Kemarahan dan Kehancuran

Kaki Bakar merupakan antara karya paling penting dalam sejarah filem Malaysia. Filem ini diadaptasi daripada cerpen “Barn Burning” karya William Faulkner, tetapi U-Wei memindahkan konflik tersebut ke dalam konteks masyarakat Melayu desa. Di sinilah kekuatan U-Wei sebagai auteur: beliau tidak sekadar “menyalin” karya Barat, tetapi mentafsir semula konflik manusia dalam kerangka budaya tempatan.

Secara luaran, filem ini kelihatan sederhana; tentang seorang lelaki miskin yang gemar membakar harta orang lain kerana dendam dan rasa rendah diri. Namun secara simboliknya, api dalam Kaki Bakar membawa makna yang jauh lebih besar. Api menjadi lambang kemarahan kelas bawahan terhadap sistem sosial yang menghina mereka.

Watak ayah dalam filem ini hidup dalam kemiskinan, dipandang rendah masyarakat dan gagal memperoleh maruah dalam struktur sosial kampung. Disebabkan itu, pembakaran menjadi satu bentuk “bahasa” untuk melawan dunia yang menindasnya.

U-Wei menggambarkan masyarakat desa (Melayu) bukan sebagai masyarakat harmoni seperti sering dipaparkan dalam filem-filem arus perdana, tetapi sebagai ruang penuh tekanan sosial, penghinaan kelas dan hipokrasi. Kampung dalam Kaki Bakar bukan tempat damai, sebaliknya medan konflik kuasa. Orang miskin terus ditekan, manakala mereka yang mempunyai tanah dan pengaruh memperoleh penghormatan.

Antara aspek paling menarik dalam filem ini ialah hubungan ayah dengan anak. Anak lelaki dalam Kaki Bakar berada dalam dilema moral — antara kesetiaan kepada keluarga dengan kebenaran. Konflik ini memperlihatkan bagaimana budaya patriarki Melayu menuntut anak lelaki mempertahankan maruah ayah walaupun ayah itu sendiri melakukan kesalahan. Dalam konteks lebih luas, U-Wei sedang mempersoalkan budaya taat membuta tuli terhadap autoriti keluarga.

Secara falsafah, Kaki Bakar ialah filem tentang manusia yang gagal memperoleh harga diri dalam masyarakat yang tidak adil. Watak utama membakar bukan kerana suka kepada api, tetapi kerana api memberinya rasa kuasa yang tidak pernah dimiliki dalam kehidupan sebenar. Dalam dunia yang meminggirkannya, membakar menjadi satu-satunya cara untuk “wujud”.

Maruah Lelaki Melayu dan Dunia Patriarki

Jogho merupakan karya yang lebih matang dan kompleks. Jika Kaki Bakar meneliti kemiskinan dan kemarahan kelas bawahan, filem ini pula membedah konsep maruah lelaki Melayu secara mendalam.

Latar laga lembu di Kelantan bukan sekadar elemen budaya eksotik. U-Wei menggunakan laga lembu sebagai metafora terhadap dunia lelaki Melayu sendiri — keras, agresif, penuh ego dan sentiasa mahu membuktikan kejantanan. Lembu-lembu yang berlaga sebenarnya mencerminkan manusia yang terperangkap dalam budaya persaingan dan maruah.

Watak utama dalam Jogho hidup dalam dunia yang menjadikan maruah lebih penting daripada kebahagiaan. Lelaki dinilai melalui kekuatan, keberanian dan kemampuan mempertahankan ego. Sebab itu konflik kecil boleh menjadi besar kerana semuanya berkait dengan “air muka”.

U-Wei memperlihatkan bahawa budaya patriarki bukan sahaja menindas wanita, tetapi turut menghancurkan lelaki sendiri. Lelaki dalam Jogho tidak dibenarkan lemah. Mereka perlu keras walaupun hati mereka rapuh. Akibatnya, emosi dipendam dan akhirnya meledak dalam bentuk kemarahan atau keganasan.

Berbeza daripada filem Melayu biasa yang sering menggambarkan lelaki sebagai hero moral, U-Wei menjadikan lelaki dalam Jogho penuh kelemahan. Mereka cemburu, egois, emosional dan kadangkala tidak rasional. Namun itulah yang menjadikan watak-wataknya manusiawi.

Walaupun kedua-dua filem berbeza dari segi latar dan cerita, tema utamanya hampir sama: manusia Melayu yang terperangkap dalam struktur budaya dan sosial.

U-Wei tidak memberi jawapan mudah kepada penonton. Beliau tidak menghukum wataknya secara moralistik. Sebaliknya, beliau mengajak penonton memahami bagaimana manusia dibentuk oleh budaya, kemiskinan dan sejarah sosial mereka.

Filem-filem beliau bukan sekadar hiburan, tetapi cerminan luka masyarakat Melayu sendiri — luka tentang kuasa, maruah, kemiskinan dan identiti yang masih relevan hingga hari ini.